Cengiz Han (doğum adıyla Timuçin veya Temuçin) 12. yüzyıl sonu – 13. yüzyıl başlarında yaşamış ünlü bir Moğol hükümdarıdır. 1160’lı yıllarda (çeşitli kaynaklarda 1162 veya 1155) Moğolistan sınırlarında dünyaya gelmiş. Babası Moğolların lideri Yesügey Bahadır, annesi ise Hölen Ece’dir. Cengiz Han, Moğollar arasındaki parıltılı bir kan geleneğine dayanan Börçigin boyundan geliyordu. 18 Ağustos 1227 tarihinde Kuzey Çin’de bir sefer dönüşünde ölmüştür. Ölümünden sonra liderliğe oğlu Ögeday geçmiştir. Cengiz Han, Moğol İmparatorluğu’nun kurucusu olarak tarihe geçmiştir ve ölümünden sonra geriye, dönemi için dünyadaki en geniş kara imparatorluğu kalmıştır.
Cengiz Han ne zaman yaşamıştır
Cengiz Han’ın doğum tarihi tam olarak bilinmemektedir, ancak çoğu tarihçi yaklaşık 1162 yılı civarını işaret eder. Bazı kaynaklarda ise 1155 yılında doğduğu belirtilmektedir. Moğol geleneklerinde at isimleriyle anılan dönem kuralları nedeniyle kesin yıl konusunda fikir ayrılıkları vardır, ancak genel kanaat 12. yüzyılın sonlarıdır. 1227 yılında 65 yaşlarında iken ölmüştür. Hayatının bu yaklaşık 65 yılında Cengiz Han, Orta Asya’da birçok kabilenin bir araya getirilmesi ve yeni bir devlet kurulması için liderlik yapmıştır. Kısacası, Cengiz Han’ın yaşamı 1160/62–1227 yılları arasına denk gelmektedir.
Cengiz Han’ın imparatorluğu
Cengiz Han, 13. yüzyıl başlarında Moğol kavimlerini tek bir siyasi otorite altında topladı. 1206 yılında Moğol soyluları bir kurultayda kendisini “Cengiz Han” (evren hükümdarı) ilan etti ve Moğol İmparatorluğu resmen kuruldu. Cengiz Han Moğolistan’ın bozkır kavimlerini birleştirdi ve kurduğu orduyla Asya’daki birçok devleti fethetti. Hükümdarlığı 1206–1227 döneminde, Kuzey Çin’deki Batı Xia ve Jin Hanedanı, Orta Asya’daki Kara Hıtay ve Harezmşahlar, İran ve Horasan bölgeleri, Kafkasya’daki Gürcüler, Doğu Avrupa bozkırında Rus prenslikleri, Kıpçaklar ve İdil Bulgarları üzerine seferler düzenledi. Bu fetihlerle Pasifik Okyanusu’ndan Hazar Denizi’ne ve Karadeniz’in kuzeyine kadar uzanan devasa bir imparatorluk kurdu. Cengiz Han’ın kurduğu Moğol İmparatorluğu, 1206’da Asya’nın çoğunu, daha sonra da bir süre Avrupa’nın bazı kesimlerini kapsayan topraklara yayıldı. İmparatorluk, Cengiz Han’ın ölümünden sonra oğulları döneminde daha da genişledi ve insanlık tarihinin gördüğü en büyük bitişik kara imparatorluğu haline geldi.
Cengiz Han’ın kazandığı ve kaybettiği savaşlar
Cengiz Han sayısız savaşa katılmış ve büyük çoğunluğunu zaferle sonuçlandırmıştır. Döneminde kazandığı başlıca savaşlar şunlardır:
- Batı Xia ve Jin’a karşı zaferler: 1211-1215 yılları arasında Çin’in kuzeyinde Batı Xia (Tangut) ve Jin Hanedanı’nın orduları mağlup edildi. 1215’te Pekin (Zhongdu) ele geçirildi.
- Harezmşahlar’a karşı savaş: 1219–1221 arasında Harezmşahlar Devleti fethedildi. Alâeddin Muhammed’in ordusu devrildi, şehri Buhara’da savaş esirleri toplu imha edildi. Sultan Celâleddin Harezmşah, İndus Nehri’nde alınamayınca İran’a kaçtı.
- Kafkasya seferi: 1220’de Gürcistan seferi yapılarak Gürcü krallığına ağır yenilgi verildi. Gürcü liderleri teslim alındı.
- Deşt-i Kıpçak (Rus prensi) seferi: 1222–1223 yıllarında Altın Orda bölgesine seferler düzenlendi. 1223’te Kalka Nehri Muharebesi’nde Rus-Prens birlikleri bozguna uğratıldı.
- Diğer fetihler arasında Kara Hıtayların yıkılması ve Orta Asya’nın geniş bir kısmının Moğol egemenliğine girmesi sayılabilir.
Cengiz Han’ın ömrü boyunca büyük bir yenilgisi kayıtlara geçmemiştir. Döneminin kaynaklarında, “hükümdarlığı döneminde gerçekleştirdiği hiçbir savaşı kaybetmeyen” bir lider olarak tanımlanmaktadır. Kısacası, yönettiği ordularla girilen çatışmaların hepsi zaferle sonuçlanmış, kayda değer bir mağlubiyet söz konusu olmamıştır.
Cengiz Han’ı kim öldürdü
Cengiz Han’ın ölüm nedeni tarihi kayıtlarda kesin olarak belirtilmemiştir. 1227 yılında Kuzey Çin’de Tangutlara karşı yürüttüğü seferden dönerken hayatını kaybettiği belirtilir. Ölüm anında yanında büyük oğlu Olcaytu (Ögedey) bulunmaktaydı ve son bir vasiyet vererek kendisine Ögedey’in halef olması görevini vermiştir. Ölüm nedeni tıp otoriteleri açısından tartışmalıdır; bazı kaynaklar hastalık (hıyarcıklı veba gibi) veya at kazası gibi doğal sebepleri işaret ederken, efsanelerde suikast ya da savaş yaralanması söylentileri yer alır. Bugün tarihçiler genellikle bilinmeyen bir doğal ölüm olasılığını tercih ederler. Mezarının yeri hâlâ keşfedilmemiştir ve efsaneye göre mezarının yerini bilecek herkes cinayetle susturulmuştur. Sonuçta, Cengiz Han’ı öldüren belirli bir kişiden ziyade muhtemelen bir hastalık veya kaza sorumlu tutulur.
Cengiz Han’ın çocukluğu
Cengiz Han’ın (Timuçin’in) çocukluğu zorluklarla dolu geçmiştir. Babası Yesügey Bahadır, küçük yaştayken kendi fethettiği bir Tatar reisine ithafen oğluna “Timuçin” (demirci) adını verdi. Cengiz Han 9-13 yaşlarında babası tarafından bir töre gereği Hölün Ece’nin akraba kızı Börte ile nişanlandı. Ancak Timuçin henüz çok gençken (yaklaşık 9 yaşında) babası Yesügey zehirlenerek öldürüldü. Babasının ölümü üzerine aileyi himaye eden kabile reisleri tarafından ailesi terk edildi ve Moğol clan’ı onlardan uzaklaştı. Genç Timuçin ve annesi Hölen ile kardeşleri ağır sıkıntılar yaşadı. Kabile desteğinden yoksun olan aile, yiyecek bulmak için uzun süre balıkçılık ve avcılıkla geçindi. Bu zorlu yıllarda Temuçin yaşadığı tecrübe ve mücadeleler sayesinde liderlik vasıfları kazandı. 1190’lı yıllarda çevre kabilelerle olan çatışmaları aşama aşama kazanmaya başladı ve giderek daha fazla Moğol boyu ona bağlandı. Erken gençlik dönemindeki aile içi rekabetler (örneğin üvey kardeşi Bekter’i öldürmesi ve bunun üzerine kısa süreli bir esir düşmesi) gibi olayları atlattıktan sonra, Timuçin hayatta kalmak için içinde bulunduğu kabilelerle mücadelelerine devam etti. Zorluklarla geçen bu çocukluk ve gençlik yılları, onun ileride büyük bir hükümdar olmasında önemli deneyim kaynağı oldu.
Cengiz Han Türk mü?
Cengiz Han’ın etnik kökeni konusunda akademik çevrelerde Moğol olduğu görüşü yaygındır. Tarihi kayıtlar ve ansiklopedik kaynaklar, Cengiz Han’ı doğrudan “Moğol İmparatorluğu’nun kurucusu ve ilk hükümdarı” olarak tanımlar. Örneğin TDV İslâm Ansiklopedisi giriş bölümünde açıkça Moğol imparatorluğu vurgulanır. Modern tarihçiler de genellikle Cengiz Han’ın Moğol kökenli olduğu görüşündedir. Bir Türkiye’deki haber kaynağında da “Cengiz Han, … Moğol’dur” ifadesi geçmektedir. Bu kaynak, Moğollar’ın yanında Kazak, Kırgız, Özbek gibi halkların da Cengiz Han’ı ataları olarak gördüğünü bildirir. Öte yandan, Türk tarihçiliğinde farklı yorumlar da olmuştur. Cumhuriyet’in ilk yıllarında hazırlanan bazı tarih çalışmalarında Cengiz Han’ın yönetimi “Türk-Moğol İmparatorluğu” olarak adlandırılmıştır. Örneğin Türk Tarih Kurumu destekli kitaplarda bu ifade kullanılmıştır. Benzer şekilde bir Kültür Bakanlığı portalında başlıkta “Cengiz Han İmparatorluğu (Türk-Moğol İmparatorluğu)” ifadesi yer almaktadır. Ancak bu nitelemeler tarihsel bir halktan çok, dönemsel bir kavram birliğine işaret eder. Akademik kaynaklarda Cengiz Han’ın dilinin ve kültürünün Moğol olduğuna dikkat çekilir. Türk veya Oğuz boylarından gelen bir hükümdar olmadığı belirtilir. Dolayısıyla çeşitli görüşler olmakla birlikte, bilimsel literatürde Cengiz Han’ın “Moğol hükümdarı” olarak kabul edildiği ve “Türk” olarak tanımlanmadığı genellikle vurgulanır. Bazı Türk milliyetçi yaklaşımlar onu “Türk-Moğol” olarak görmek istemişse de bu görüşler tarihsel kanıtlarda çok destek bulmamaktadır. Günümüzdeki tarihçiler ve arkeologlar, Cengiz Han’ın etnik kökeni üzerine yapılan çalışmalarda hâkim eğilimin Moğol ya da Moğolca konuşan bir bozkır halkı olduğu yönünde olduğunu belirtmektedir
