Türk resim sanatının en “aykırı”, en hırçın ve bir o kadar da naif ismi Fikret Mualla, sadece fırçasıyla değil; akıl hastaneleri, lüks restoranlar ve Paris’in karanlık sokakları arasında gidip gelen sıra dışı yaşamıyla gerçek bir trajedi kahramanıdır. Hayatı boyunca bir yere ait olmayı reddeden ama her fırça darbesinde İstanbul’un özlemini ve Paris’in kaotik ruhunu taşıyan Mualla, bugün eserleri dünya müzayedelerinde baş tacı edilen bir modern zaman efsanesidir.
Fikret Mualla Kimdir? Aristokrat Bir Aileden Sokakların Yalnızlığına
1903 yılında İstanbul’un Kadıköy semtinde doğan Fikret Mualla Saygı, köklü ve varlıklı bir ailenin çocuğuydu. Babası Düyun-u Umumiye idarecisiydi Ancak hayat, ona daha çocuk yaşta onarılması güç yaralar açtı. 12 yaşında Galatasaray Lisesi’nde okurken futbol oynadığı bir gün ayağını kırdı. Yanlış tedavi ve talihsizlikler sonucu bir ayağı kısa kaldı; bu “topallık” onun hayatı boyunca taşıyacağı fiziksel ve ruhsal bir komplekse dönüştü.
Fikret Mualla’nın hayatındaki en derin kırılma, henüz çocuk yaşta okuldan kaptığı İspanyol gribini eve taşıyarak çok sevdiği annesine bulaştırması ve onun ölümüne dolaylı yoldan neden olmasıydı. Bu trajedi, Mualla’nın ruhunda ömrü boyunca kapanmayacak bir suçluluk gediği açarken, babasının annesinin vefatından kısa süre sonra yeniden evlenmesiyle hissettiği yalnızlık katlanarak arttı. Ailesinden ve kendinden kaçma arzusuyla dolu olan Mualla, mühendislik eğitimi alması için Almanya’ya gönderildi; ancak o, sayıların soğuk dünyasını bütünüyle reddedip Berlin Güzel Sanatlar Akademisi’ne sığınarak renklerin dünyasını seçti 1928 yılında mezun oldu, mezuniyetinin ardından 2 yıl daha Avrupa da kalarak özellikle Paris ve İtalya da sanat ortamını gözlemledi, müzeleri gezdi bu 2 yılın sonun Türkiye’ye dönüş yaptı.
Türkiye’ye döndüğünde ise ne toplumsal düzene ne de yerli sanat çevrelerine uyum sağlayabildi; hırçın karakteri ve yaşadığı ruhsal sarsıntılar nedeniyle bir dönem Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’nde, Mazhar Osman’ın gözetiminde tedavi görmek zorunda kaldı. Kendisini çevreleyen baskıcı atmosferden ve geçmişin hayaletlerinden kurtulmak isteyen sanatçı, 1939 yılında babasından kalan mirası eline aldığı an, “bu ülkede sanatçıya yer yok” diyerek bir daha asla dönmemek üzere sanatın kalbi Paris’e yerleşti. Bu gidiş, bir sürgün değil; trajedilerle dolu bir geçmişten, kendini sadece renklerle ifade edebileceği sonsuz bir bohemliğe kaçıştı.
Alkolle Dans: Bir Sığınak ve Bir Yıkım
Fikret Mualla denilince akla gelen en baskın unsurlardan biri, hayatının neredeyse her anına eşlik eden alkol bağımlılığıdır. Mualla için içki, sadece bir alışkanlık değil; çocukluk travmalarından, sakatlığından ve bitmek bilmeyen yoksulluğundan kaçtığı bir siperdi.
Paris yıllarında çoğu zaman karnını doyurmak yerine bir şişe şarap almayı tercih ederdi. Alkol, onda hem müthiş bir yaratıcılığı tetikliyor hem de şiddetli öfke patlamalarına yol açıyordu. Paris sokaklarında polisle yaşadığı kavgalar, defalarca girdiği akıl hastaneleri ve sanatoryumlar, bu bağımlılığın ağır bedelleriydi. Resimlerini çoğu zaman bir kadeh içki veya bir tabak yemek karşılığında restoran sahiplerine verir, cebindeki son parayı da yine alkole harcardı. Onun için şarap, fırçasını hareket ettiren kan gibiydi; ama aynı zamanda onu yavaş yavaş tüketen bir zehirdi.
Fikret Mualla’yı Dünyaya Tanıtan Kadın: Dina Vierny
Fikret Mualla’nın Paris’in kaotik sokaklarında, alkol ve sefalet içinde kaybolup gitmesini engelleyen en önemli figür, hiç şüphesiz ünlü sanat hamisi Dina Vierny idi. Heykeltıraş Aristide Maillol’un ilham perisi ve modeli olarak tanınan Vierny, Mualla’nın hırçın karakterinin altındaki saf dehayı ilk keşfedenlerden biriydi.
Vierny, Mualla’ya sadece bir galeri sahibi olarak değil, bir dost ve koruyucu olarak yaklaştı. Sanatçının en ağır alkol krizlerinde, akıl hastanesine yatırıldığı dönemlerde ve beş parasız kaldığı anlarda ona maddi ve manevi destek sağladı. Mualla’nın eserlerini düzenli olarak sergileyerek onu Fransız koleksiyonerlere ve dünya sanat piyasasına tanıtan isim oldu.
Eğer Dina Vierny’nin sabrı ve sanata olan inancı olmasaydı, Mualla’nın bugün paha biçilemez olan pek çok eseri muhtemelen bir kadeh şarap uğruna bir köşede unutulup gidecekti. Vierny, Mualla için Paris’in soğuk ve yalnız sokaklarında ona el uzatan, sanatını ölümsüzleştiren “modern bir koruyucu melek” olarak tarihe geçti.
Fikret Mualla Ve Picasso
Fikret Mualla’nın Paris’teki sanat yolculuğu, modern sanatın dev ismi Pablo Picasso ile kesiştiğinde hikaye bambaşka bir boyut kazandı. Bu tanışma, tesadüfi ama sanatsal bir saygının eseriydi.
Bir gün Mualla, Paris sokaklarında her zamanki gibi tutkuyla resim yaparken, yoldan geçen bir adam durup onu izlemeye başladı. Bu adam, sanat dünyasını yerinden oynatan Pablo Picasso’dan başkası değildi. Mualla’nın fırça vuruşlarındaki ustalığı ve renk kullanımındaki cesareti fark eden Picasso, yanına yaklaşarak esere büyük bir içtenlikle iltifat etti. Bu kısa sohbetin ardından Picasso, Türk ressamı kendi evine ve atölyesine davet etti.
Aralarında kısa sürede bir dostluk gelişti. Picasso, Mualla’nın dehasına o kadar saygı duyuyordu ki, ona kendi imzalı bir tablosunu hediye etti. Ancak Mualla’nın hayatındaki o meşhur “trajedi” burada devreye girdi. Maddi olarak dibe vurduğu ve içki krizlerinin bastırdığı bir dönemde, Picasso’nun hediye ettiği o paha biçilemez tabloyu bir miktar para ve içki karşılığında sattı. Bu olaydan sonra Mualla, bu büyük dosta karşı derin bir utanç ve eziklik hissetti. Öyle ki, bu mahcubiyet yüzünden bir daha asla Picasso ile görüşmedi; onun olduğu ortamlardan kaçtı. Bir devin hediyesini bir şişe şaraba kurban etmenin verdiği vicdan azabı, ölene dek peşini bırakmadı.
Fikret Mualla Hangi Akıma Bağlıydı?
Sanat eleştirmenleri onu genellikle belli bir kalıba sığdırmakta zorlanırlar. Mualla, “hiç kimse gibi” olmayı başarmış nadir isimlerdendir. Ancak eserlerinde şu izler belirgindir:
- Dışavurumculuk (Ekspresyonizm): İç dünyasındaki kaosu, korkuyu ve hüzne rağmen barındırdığı neşeyi dışa vurur.
- Fovizm: Matissesk bir yaklaşımla, renkleri doğadaki halleriyle değil, hissettiği halleriyle; en canlı ve en çiğ biçimleriyle kullanır.
- Lirik Bir Gözlemci: Paris’in bistrolarını, cazcılarını, sokak kadınlarını ve çiçekçilerini guvaş boya ile adeta bir günlük tutar gibi hızlıca kağıda dökmüştür.
Fikret Mualla Eserlerinin Bugünkü Değeri
Fikret Mualla’nın hayattayken bir öğün yemek veya birkaç kadeh içki karşılığında restoran sahiplerine bıraktığı, sokak köşelerinde yok pahasına elden çıkardığı tabloları, bugün dünya sanat piyasasının en kıymetli parçaları arasında yer alıyor. Yaşarken sefalet çeken sanatçının mirası, günümüzde koleksiyonerlerin ve büyük müzelerin iştahını kabartan bir yatırım aracına dönüşmüş durumda.
Özellikle sanatçının “Paris’te sokak”, “Cazcılar” ve “Bistro Sahneleri” temalı guvaş çalışmaları, müzayedelerin en gözde eserleridir. Fikret Mualla’nın eserleri günümüzde şu rakamlarla karşılık bulmaktadır:
- Müzayede Rekorları: Türkiye’de ve yurt dışında (özellikle Fransa’da) gerçekleşen açık artırmalarda, nadir bulunan yağlı boya tabloları ve büyük boyutlu guvaşları 500.000 TL ile 3.000.000 TL (ve üzeri) arasında alıcı bulabilmektedir.
- Koleksiyon Değeri: Sanatçının kendine has mor, turuncu ve koyu mavi tonlarını ustalıkla kullandığı figüratif kompozisyonları, modern Türk resminin “mavi çipli” (en güvenilir yatırım) eserleri kabul edilir.
- Küresel İlgi: Sadece Türk koleksiyonerler değil, Paris ekolüne (Ecole de Paris) ilgi duyan Avrupalı sanatseverler de Mualla’nın peşindedir.
Bir zamanlar Picasso’nun hediyesini yok pahasına elden çıkaran ve hayatını borç içinde noktalayan bu “hırçın dahi”, bugün ardında bıraktığı fırça darbeleriyle milyon dolarlık bir sanat imparatorluğu yönetiyor. Onun trajedisi, bugün müzayede salonlarının en pahalı hikayesi olarak anlatılmaya devam ediyor.
Kadıköy’ün Vefası: Moda’da Bir Bohem Esintisi
Fikret Mualla, her ne kadar ömrünün büyük kısmını Paris’in puslu sokaklarında geçirmiş olsa da, ruhunun bir parçası her zaman doğduğu yer olan Kadıköy’de kaldı. Bugün, sanatçının anısını yaşatmak adına Moda Burnunda denize nazır bir heykeli bulunmaktadır.
Hüzünlü Son ve Büyük Miras
1967 yılında, Paris’in gürültüsünden uzakta, bir bakımevinde hayata gözlerini yumdu. Öldüğünde kimsesizdi ve bir “meçhul” olarak gömüldü. Ancak yarattığı o renkli dünya, ölümünden sonra keşfedildi. Bugün Fikret Mualla, trajediyi renkle yıkayan, alkolün dumanı arasından güneşli dünyalar çizen, Türk resminin en “uluslararası” aykırısıdır.
