Anayasa Mahkemesi Başkanı Kadir Özkaya, 13 yılda 702 bin başvur yapıldığını bunlardan 600 bin 14’ünün karara bağlandığını söyledi.
Anayasa Mahkemesi ile Avrupa Birliği-Avrupa Kurulu iş birliğinde yürütülen “Anayasa Mahkemesinin Temel Haklar Alanındaki Kararlarının Tesirli Biçimde Uygulanmasının Desteklenmesi Projesi” kapsamında “Adli ve İdari Yargıda Kişisel Müracaat İhlal Kararları ve İhlalin Sonuçlarının Ortadan Kaldırılması” bahisli bölge toplantılarının 7’ncisi Diyarbakır’da başladı. Bir otelde düzenlenen toplantıya Anayasa Mahkemesi Başkanı Kadir Özkaya, Yargıtay Lideri Ömer Kerkez, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Muhsin Şentürk, Avrupa Kurulu İnsan Hakları, Adalet ve Tüzel İşbirliği Standartlarının Uygulanması Dairesi Başkanı Lilja Grétarsdttır, Avrupa Kurulu Ankara Program Ofisi Başkanı William Massolın, Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcısı Mustafa Çelenk, Diyarbakır İsimli Yargı Adalet Komisyonu Başkanı Erhan Çavuşoğlu, Diyarbakır Bölge Adliye Mahkemesi Başkanı Kenan Şenlik, Diyarbakır Bölge Adliye Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcısı Ali İrfan yılmaz ve davetliler katıldı.
Programda konuşan Anayasa Mahkemesi Başkanı Kadir Özkaya, kadim bir kültür ve varlıklı bir tarih kenti olan Diyarbakır’da olmaktan duyduğu memnuniyeti lisana getirdi. Daha evvel İstanbul, Gaziantep, Bursa, Erzurum, İzmir ve Trabzon’da yapılan bölge toplantılarının 7’ncisini Diyarbakır’da gerçekleştirdiklerini ifade eden AYM Başkanı Özkaya, ‘’Bu toplantılarımızın üç temel maksadının bulunduğunu söyleyebiliriz. Bunlardan birincisi, yargısal diyaloğun daha yaygın ve daha faal hale getirilmesi suretiyle Anayasa Mahkemesi ile tüm hakim ve savcılarımız ve mahkemelerimiz ortasında aktif ve verimli bir iş birliği gerçekleştirmek, İkincisi, Anayasa Mahkemesinin ferdi müracaatlarda verdiği ihlal kararlarının subjektif sonuçlarının müracaatçılar açısından hızla somutlaşması için yapılması. Gerekenler konusunda ortaya çıkan sıkıntıları pahalandırmak ve böylelikle hak ihlallerinin bir an evvel giderilmesini sağlamak. Üçüncüsü de ferdi müracaatlara mevzu olaylarda mahkememizce sık karşılaşılan ihlal alanlarını ve bu alanlarda bir manada ağırlaşan, bir manada da sıkça tekrar eden problemleri ve mahkememizce verilen ihlal kararlarında yer alan münasebetlerin objektif tesirlerini ele alarak adaletin en hızlı biçimde ve en üst düzeyde gerçekleşmesini temin etmeye çalışmaktır. Kişisel müracaat, herkesin Anayasa’da garanti altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Mukavelesi ve buna ek Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki rastgele birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği argümanıyla Anayasa Mahkemesine başvurmak suretiyle kullanabileceği bir hak arama yoludur. 23 Eylül 2012 tarihinden bu yana fiilen kullanılmaktadır. Kelam konusu tarihten bugüne kadar, ferdî müracaat sistemi kapsamında, mahkememize, 702 bin 53 müracaat yapılmıştır. Bunların 600 bin 14’ü karara bağlanmıştır. 600 bin 14 kararın kıymetli bir kısmını, 531 bin 134’ünü kabul edilebilirlik kriterlerinden birini yahut birkaçını taşımaması nedeniyle müracaatlar hakkında verilen kabul edilemezlik kararları oluşturmaktadır. Belirtilen durumla birlikte 23 Eylül 2012 tarihinden bugüne kadar Mahkememiz tarafından toplam 81 bin 841 ihlal kararı verilmiştir. Bunların 56 bin 443’ü makul müddette yargılanma hakkına ilişkindir ve müracaatçılara bir ölçü manevi tazminat verilmesi ile sonuçlanan ihlal kararlarıdır. Adil yargılanma hakkı, mülkiyet hakkı, tabir özgürlüğü üzere 19 değişik hak kümesinden belge bazlı verilmiş ihlal kararı sayısı 23 bin 914, hak bazlı verilen ihlal kararı sayısı ise 25 bin 398’dir. Mahkememiz kayıtlarına nazaran bu kararlardan bugün prestijiyle icra süreci şimdi tamamlanmamış olanların sayısı 84’tür. Kelamını ettiğimiz sayılara baktığımızda, yıllar prestijiyle yapılan 702 bin 53 müracaatın yaklaşık yüzde 76’lık kısmının, yani 531 bin 134’ünün, kiminin müddetinde yapılmaması, kiminin öteki kabul edilebilirlik kriterlerini karşılamaması ve kiminin de bu türlü isimlendirilmese de nitelik prestijiyle büsbütün temyiz incelemesi yapılması istemi niteliğinde olması nedeniyle kabul edilemezlikle sonuçlanan müracaatlar olduğunu, makul mühlet dahil yüzde 24, makul müddet düşüldükten sonra kalanların ise yaklaşık yüzde 16 civarındakilerin de bir hak ihlali var mı yok mu incelemesini gerekli kılan nitelikteki müracaatlar olduğunu görüyoruz. Öte yandan 13 yılda verilen ihlal kararlarının toplam müracaata oranının da makul mühlet hariç yaklaşık yüzde 3,4 olduğu görülmektedir’’ dedi.
‘’AYM ferdi müracaat incelemelerinde üstün temyiz mercii olarak vazife yapmıyor’’
AYM’nin ireysel müracaat incelemelerinde bir üstün temyiz mercii olarak misyon yapmadığını vurgulayan Özkaya, ‘’Önüne gelen müracaatlarda anayasadan kaynaklanan bir yetkiyle anayasal bir vazifenin yerine getirilmesi bağlamında, sadece, bir hakkın anayasal manada ihlal edilip edilmediğine baktığı sonucu ortaya çıkıyor. Münasebetiyle buradan da hem ferdi müracaatın bir temyiz yolu olduğu algısının gerçeğe uygun düşmediği hem de Anayasa Mahkemesi ile başka yüksek mahkemelerimiz olan Yargıtay ve Danıştay ortasındaki kişisel müracaata ait bağlantının, hiyerarşik bir tarafı bulunmayan, anayasal iş kısmına dayalı bir bağ olduğu sonucu ortaya çıkıyor. Kaldı ki Anayasa Mahkemesi de çabucak her vesileyle, ilgili her kararında hak ihlallerini giderme misyonunun öncelikle genel manada kamu gücü kullanan tüm organlara ve özelde de olağan yargılamayı yapan mahkemelere ilişkin olduğunu vurguluyor ve böylelikle Anayasa Mahkemesi ile başka mahkemeler ortasındaki münasebetin ‘ikincillik’ prensibi aslı üzerine kurulduğu tespitini yapıyor. Anayasa Mahkemesi olarak ferdî müracaatta geldiğimiz nokta prestijiyle, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatları yanında, insan hakları hukukuna ait tüm üniversal prensip, standart ve kararlardan da yararlanarak temel hak ve özgürlüklerin korunmasına ve geliştirilmesine yönelik standartları büyük ölçüde belirlemiş, münasebetiyle da varlıklı bir insan hakları içtihat bankası oluşturmuş bulunmaktayız. Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesinin ferdî müracaata ait iş yükü giderek artmaktadır. Mahkememiz artan iş yükünün altından kalkabilmek için gerekli önlemleri baştan itibaren almıştır ve almaya devam etmektedir.
Bağımsız ve tarafsız bir yargının varlığı da öncelikle o faaliyeti yürütecek olan bağımsız ve tarafsız hakim ve savcıların varlığıyla mümkündür. Çünkü devletin ve toplumun bekası açısından mutlak bir gereklilik ve mecburilik olan hakkın ayakta tutulmasında ve adaletin sağlanmasında en değerli sorumluluk yargısal faaliyetlerin baş aktörleri olan hakim ve savcılara aittir’’ diye konuştu.
’’Adil, dürüst ve tarafsız karar verdiğimiz sürece kendimizi ve toplumu yüceltiriz’’
Hukuk devletinin olmazsa olmaz koşulu olan bağımsız ve tarafsız bir yargının varlığının temel hak ve özgürlüklerin olduğu kadar kamusal sistemin korunmasının da garantisi olduğunu bildiren Özkaya, şöyle devam etti:
’’Utmayalım ki adil, dürüst ve tarafsız karar verdiğimiz sürece hem kendimizi hem de toplumumuzu yüceltiriz. Sonuç olarak nara değil ziyaya heves edelim. Unutmayalım ki ışığı tercih edenin her işi ahsan olur, narı tercih edenin her işi hüsran olur. Son iki yıldır Gazze’de yaşananlar, insanlık tarihinin en karanlık sayfalarından biri olarak kayda geçmiştir. Bu süreçte sivil yerleşimlerin amaç alınması; çocukların, bayanların ve yaşlıların hayat hakkının hiçe sayılması yalnızca bir coğrafyanın değil tüm insanlığın vicdanını derinden yaralamıştır. Şu yahut bu sebeple maruz kaldığı açlık nedeniyle doğum tartısından daha hafif bir yükte ölen bebeklerin durumu, çok az sayıda kişinin gündeminde yer bulabilmiştir. Bu trajedi, adaletin ve insan haklarının kozmik niteliğinin ne kadar hayati olduğunu bir sefer daha ortaya koymuştur. Yaşananlara baktığımızda insan onuruna hürmetin, hukukun üstünlüğünün ve temel hakların korunmasının her vakit öncelik verilen ve uygulanan temel prensipler olması gerektiği gözükmektedir. İnsanlık, tüm bu yaşananlara karşı ortak bir vicdanla hareket etmelidir. İnsanlığın ortak geleceğinin, adil ve daima nitelikli bir barışın fakat yeryüzünde ahlaki kıymetlere ve adalete dönülmesiyle, adaletin ve ahlakın hâkim kılınmasıyla mümkün olabileceği unutulmamalıdır.’’
‘’İnsan haklarının korunması ortak bir sorumluluktur’’
Daha sonra konuşan Avrupa Kurulu İnsan Hakları, Adalet ve Hukuksal İşbirliği Standartlarının Uygulanması Dairesi Başkanı Lilja Grétarsdttır ise Anayasa Mahkemesinin Temel Haklar Alanındaki Kararlarının Tesirli Formda Uygulanmasının Desteklenmesi Projesini Eylül 2021’de büyük bir heyecanla başlattıklarını söyledi. Lilja Grétarsdttır, ‘’O periyotta düzenlenen birinci memleketler arası konferans Türk yargı organlarını, Avrupa Konseyini, Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonunu ve öbür birçok paydaşı bir ortaya getirdi. İşte o toplantı, bugün ilham verici bir iş birliği seyahatine dönüşen sürecin başlangıcı oldu. O tarihten bu yana, Anayasa Mahkemesi ile iş birliğimiz karşılıklı itimat, profesyonellik ve temel hakların korunmasına yönelik ortak kararlılıkla giderek güçlendi. Avrupa Birliği eş finansmanıyla yürütülen bu proje, Avrupa Birliği ile Avrupa Kurulu ortasındaki güçlü ve kalıcı iş birliğinin, demokrasinin, hukukun üstünlüğünün ve insan haklarının korunmasına yönelik ortak iradenin açık bir göstergesidir. Proje, Anayasa Mahkemesinin ve ulusal paydaşların sahiplenmesi ve özverili çalışmaları sayesinde, kısa müddette somut sonuçlar ortaya koyarak kararlılıkla ilerlemektedir. Bugün Diyarbakır’da düzenlenen bu toplantı, bu sürecin değerli başarılarından biridir. Bu toplantılar, yargının tüm kademelerinden yargıçların tecrübelerini paylaşmaları, karşılaşılan zorlukları tespit etmeleri ve Anayasa Mahkemesi kararlarının tesirli bir formda icrasını sağlamaya yönelik en yeterli yolları ele almaları için pahalı bir platform haline gelmiştir. İştirakçiler, bu toplantıların her seferinde ilham verici, yapan ve samimi bir etkileşim ortamında geçtiğini tabir etmektedirler. Bu bölgesel toplantıların üç temel gayesi bulunmaktadır birincisi, bölgeye has insan hakları ve uygulama problemlerini tespit etmek, ikincisi bu sorunlara iş birliği ve ortak sorumluluk anlayışıyla tahlil üretmek, üçüncüsü ise Anayasa Mahkemesi kararlarının bağlayıcı niteliğini hem sübjektif hem de objektif tesirleriyle daha derinlemesine anlamak. Bilindiği üzere, Anayasa Mahkemesi bir karar verdiğinde, bu karar bağlayıcıdır. Bu proje kapsamında, Anayasa Mahkemesi kararlarının her iki boyutunun da tam manasıyla hayata geçirilmesini sağlamak için tam bir iş birliği içerisinde çalışıyoruz. Avrupa Kurulu olarak, ülke genelinde yargı organları, yürütme makamları ve barolarla birlikte çalıştığımız, kapsayıcı ve kurumlar ortası bir yaklaşımı desteklemekteyiz. Bugün tarihi, çeşitliliği ve güçlü yapısıyla öne çıkan Diyarbakır’da bir ortaya gelmemiz açık bir bildiri vermektedir insan haklarının korunması ortak bir sorumluluktur ve Anayasa Mahkemesi kararlarının tesirli biçimde icrası bu misyonun merkezinde yer almaktadır’’ biçiminde konuştu.
’’Türkiye, Avrupa Kurulunun en esaslı üyelerinden biridir’’
Avrupa Kurulu Ankara Program Ofisi Başkanı William Massolın de Avrupa Kurulu Görünürlük Haftası çerçevesinde Diyarbakır’da düzenlenen “Adli ve İdari Yargıda Kişisel Müracaat İhlal Kararları ve İhlalin Sonuçlarının Ortadan Kaldırılması” bahisli bölgesel toplantıya katıldıklarını söyledi. Massolın, konuşmasına şöyle devam etti:
‘’20-25 Ekim tarihleri ortasında düzenlenen Görünürlük Haftası, Avrupa Kurulunun Türkiye’deki kurumlarla insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü alanlarında yürüttüğü yakın iş birliğini yansıtmakta, Diyarbakır, Ankara ve Aydın’da düzenlenmesi planlanan çeşitli aktiflikleri kapsamaktadır. Bugün açılışını yaptığımız ve görünürlük haftasının birinci aktifliği olan bölgesel toplantı, iş birliğimizin en manalı alanlarından biri olan ve temel hakları garanti altına alan Anayasa Mahkemesi kararlarının tesirli halde uygulanması konusuna odaklanmaktadır. Bu aktiflik, Avrupa Kurulu Ankara Program Ofisinin kıymetli teşebbüslerinden biri olan, ‘Anayasa Mahkemesi Kararlarının Tesirli biçimde Uygulanmasının Desteklenmesi’ Avrupa Birliği- Avrupa Kurulu ortak projesi kapsamında düzenlenmektedir. Avrupa Kurulu olarak, bu ve gibisi projelerle, insan hakları ve anayasal standartların uygulamada tam olarak hayata geçirilmesi için yargı kurumlarının uğraşlarına katkı sağlamaktayız. Avrupa Kurulu Ankara Program Ofisi, Türk makamları ve sivil toplumla iş birliği içinde, yargı ıslahatı, insan hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği, eğitim, göç, kara para aklama ile uğraş, dijital vatandaşlık ve Romanların topluma dahil edilmesi üzere alanlarda çeşitli projeler yürütmektedir. Bu toplantı, bölgedeki yargı mensuplarını bir ortaya getirerek, ihlal kararlarının objektif ve sübjektif tesirleri, tekrar yargılama ve soruşturma süreçlerindeki zahmetler ve adil yargılanma, mülkiyet, özgürlük ve güvenlik, hayat ile özel ve aile hayatına hürmet üzere temel hakların uygulanması bahislerinde görüş alışverişi yapma fırsatı sunmaktadır. Türkiye, Avrupa Kurulunun en esaslı üyelerinden biridir ve Avrupa İnsan Hakları Kontratı, Avrupa Toplumsal Kuralı ve başka temel kontratlara taraftır. Avrupa Kurulu, ulusal içtihadın Avrupa İnsan Hakları Kontratı ile uyumlu hale getirilmesinde kilit bir rol oynayan Anayasa Mahkemesi ile yürüttüğü sağlam iş birliğine büyük değer vermektedir.’’
Toplantı, 20-21 Ekim tarihlerinde devam edecek.
